Zielenroerselen vanuit het Outsider universum

Mark van de Voort

Muziek van een andere planeet. Outsider Music biedt ons een blik in de getormenteerde, hilarische en hoogstpersoonlijke zielenroerselen van de meest excentrieke muzikanten die er te vinden zijn op deze aardkloot. In september haalt Incubate 2009 een aantal Outsider muzikanten naar Tilburg met als een van de hoogtepunten een zeldzaam optreden van de Texaanse zonderling Jandek.

Een onvergetelijk gezicht. Doodgemoedereerd wandelt de Texaanse cultheld Jandek op een gereedstaande vleugel af. Zonder trompetgeschal of opmonterend voorwoord, alsof hij net terug komt van een lange stadwandeling. Jandek schuift stilletjes achter de piano en de zaal is in een halo van blauw licht gedompeld. Jandek is de artiestennaam van Sterling Richard Smith, geboren op 26 oktober 1945. Een graatmagere man gestoken in een gitzwart doodgraverpak- en dito cowboyhoed. De buitenaardse ‘blues’ is bijna tastbaar. “I just went past you with all the blues I found. Blues in the morning, blues all day long. They say it’s my life and I must agree. Every time I feel good somebody goes away”, zingt Jandek haast timide. Een krakerige stem die door merg en been gaat, begeleid door spaarzame, Satie-achtige pianoflarden. Onbeschaamd en gelouterd zit daar Jandek met zijn ziel onder zijn arm achter de piano, en het publiek weet werkelijk niet wat haar overkomt. Waar komt deze man in hemelsnaam vandaan? In 2005 slaagde het altijd avontuurlijke Kunstencentrum België in Hasselt er in Jandek voor het eerst naar het Europese vasteland te halen. Een muzikant die zelden optredens geeft en de publiciteit nooit opzoekt, maar ondertussen wel de ene na de andere cd en dvd release in eigen beheer op de markt brengt. Afgelopen zomer maakte hij zijn allereerste tournee, nota bene door Noord-Ierland. Jandek is in geen enkel hokje te proppen. Van tevoren valt ook nooit te voorspellen in welke hoedanigheid Jandek op het podium stapt. Speelt hij de blues of hangt hij de rocker uit? De ene keer is het een soloconcert, dan omringt hij zich met topmuzikanten als drummer Alex Neilson of gitaristen Loren Connors en Phil Todd. Zaterdag 19 september staat Jandek op de planken van Paradox in Tilburg, dan in het kader van het festival Incubate 2009. Naar welke ongewisse oorden zal hij ons deze keer voeren?

Jandek is in alles een Outsider muzikant. De perfecte belichaming van een musicus die tegen weerwil van alle omstandigheden zijn eigen koers blijft varen. Streven naar technische perfectie, het zorgvuldig marketen van je product, werken aan een sterrenstatus, het hoort allemaal niet thuis in het universum van Jandek en vrijwel ieder andere Outsider muzikant. Tijdens het festival Incubate maken meer Outsider muzikanten hun opwachting, onder wie Jean-Louis Costes en V/Vm (The Caretaker). Muzikanten met een status aparte die voor zichzelf een geheel eigen niche binnen de elektronische en noisescene hebben geschapen. De muziek staat altijd voorop en die wordt onversneden aan het publiek geserveerd. Vals zingen, krakkemikkig musiceren, een ongegeneerde podiumperformance, en lak hebben aan alle regeltjes, het hoort er allemaal bij. Wie een concert van een Outsider muzikant bezoekt, kan zich opmaken voor een buitengewoon authentiek avondje uit. Muziek voor liefhebbers met een ‘open mind’. Schoonheid kan overal op de loer liggen en zeker op de plekken waar je het minst verwacht.

Outsider kunst

Outsider Music is een variant op het fenomeen OutsiderArt, dat begin vorige eeuw voor het eerst de kop opstak. Outsider kunstenaars hebben vrijwel geen contact met de officiële kunstwereld, maar ontwikkelen vanuit een zelfgekozen kluizenaarschap een geheel eigen idioom dat ze uiterst minutieus, obsessief en vasthoudend weten uit te werken. Een wereld met zijn eigen wetmatigheden,
ongewone invalshoeken en onvervalste schoonheid die direct herkenbaar is voor iedereen. Outsider kunstenaars zijn soms psychiatrische patiënten zoals de wereldberoemd geworden Zwitserse schilder Adolf Wölfli, maar vaak ook helemaal niet.
De Franse kunstenaar Jean Dubuffet (1901-1985) verzamelde veel kunstwerken van psychiatrische patiënten.
Kunst die in zijn ogen een nieuwe graad van puurheid en waarachtigheid omhelsde. Art Brut (Rauwe Kunst) noemde Dubuffet het. Zelf geeft hij een pakkende
omschrijving van de ware aard van Outsider kunst: ‘Kunstwerken die gemaakt worden vanuit eenzaamheid, en vanuit louter pure en authentieke creatieve impulsen, ongehinderd door kopzorgen als competitie, roem en maatschappelijke promotie.’ Eén van de bekendste Nederlandse Outsider kunstenaars is Willem van Genk. Outsider kunst is onder meer te bezichtigen in het Gentse Dr. Guislain Museum. Ook de grote collectie van het ter ziele gegane Nederlandse Museum voor Outsider Kunst, De Stadshof in Zwolle is daarin nu in opgenomen.

Outsider muziek is wat moeilijker te traceren. Optredens van Outsiders zijn natuurlijk zeldzaam en worden niet altijd aangekondigd. Alleen cd-opnames kunnen na wat speurwerk wel via het internet opgesnord worden. Een prachtig compendium over de Outsider muziek is geschreven door de Amerikaan Irwin Chusid. In zijn bundel ‘Songs in the Key of Z, The Curious Universe of Outsider Music’ (A Cappella, 2000) passeren alle belangrijke Outsider muzikanten de revue. Een kakelbonte parade: van wellicht de allerbekendste Outsider Daniel Johnston tot Jandek, Wesley Willis, Lucia Pamela en niet te vergeten de Legendary Stardust Cowboy. Stuk voor stuk unieke podiumpersoonlijkheden en onvergelijkelijk in alle opzichten. De verhalen achter de personages zijn soms
net zo bijzonder als de muziek zelf. Rasentertainer Lucia Pamela knutselde een van de eerste spacepop-platen in elkaar met ‘Into Outer Space’ uit 1969 en de societydame Florence Foster Jenkins vermaakte haar gezelschap met hemeltergend vals gezongen aria’s. Het boek bevat legio schitterende voorbeelden. Gefnuikte dromen van sterrendom maar koppig blijft de ware Outsider vasthouden aan zijn of haar artistieke visioen. De meeste Outsider kunstenaars hebben dan ook een groot gebrek aan zelfbewustzijn of zelfkritiek. “Ze breken niet dapper met de regels maar ze weten gewoonweg niet dat er regels zijn”, schrijft Irwin Chusid in zijn ‘Songs in the Key of Z’. “Ze hebben soms geen enkele notie van hun gebrek aan speeltechniek, wat juist weer aanleiding kan zijn voor ingenieuze klankverkenningen. De meeste Outsiders zijn gewoonweg immuun voor het begrip falen.”

Een gevaar ligt er wel op de loer van iedere rechtgeaarde Outsider kunstenaar en muzikant. Een artiest die zich buiten alle vastgestelde culturele kaders plaatst, stelt zich in al zijn naïviteit kwetsbaar op en is vatbaar voor kritiek en misverstanden. Kunst in zijn puurste vorm: is het eigenlijk nog wel denkbaar of mogelijk in een cynische tijd waarin alles marktconform moet zijn. De meeste Outsider kunstenaars trekken zich vooralsnog niets aan van de gevestigde kunst- of muziekwereld. Ze maken slinks gebruik van de mechanismes van de kunstindustrie, van cd’s uitbrengen tot optredens of exposities verzorgen, maar daar houdt iedere vergelijking ook op. De kunst is vaak nog de enige ontsnappingsroute, de enige manier om –hoe gebrekkig ook- contact te maken met de buitenwereld. Muziek maken, kunst creëren, in weerwil van alle omstandigheden. En gelukkig is er nog altijd een onbevangen publiek die deze onbegrensde signalen uit het ondermaanse maar al te graag tot zich neemt.

Mark van de Voort

Is freelance journalist (o.a. Brabants Dagblad) en medewerker van de Concertzender.

Concerten van Outsider muzikanten zijn te beleven tijdens Incubate 2009 van 13 t/m 20 september in Tilburg met onder meer Jandek, Jean-Louis Costes en V/VM (the caretaker); Daniel Johnston treedt op tijdens het festival November Music 2009 in Den Bosch (Woensdag, 11 november in W2 poppodium)